Verhalen van vrede 1 - Brianca Groen-Gallant

In het eerste artikel in deze reeks maak je kennis met Bianca Groen Gallant, een vrouw met een profetische stem richting de Nederlandse kerk omtrent het slavernijverleden.

Momenteel is ze directeur van het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NINsee). Ook is ze vice-voorzitter geweest van het dagelijks bestuur van de Generale Synode, bestuurslid van de Nederlandse Zendingsraad en voorzitter van het platform Dordtse kerken. Wat drijft haar? We stelden haar een aantal vragen en nemen je graag mee in haar verhaal.

“Mijn naam is Bianca Groen Gallant. Wie ik ben? Ik voel me nu vooral (groot)moeder. Mijn kinderen en kleinkinderen herinneren mij aan het belang van toekomstige generaties. Ik wil mij inzetten voor een betere wereld voor deze generaties. Vandaar mijn grote drive om mij in te zetten voor vrede en rechtvaardigheid. Jullie eigen woorden ‘vrede en verzoening’ vind ik grote noemers, maar daar verlang ik wel naar. Ik verlang naar een vreedzame samenleving waar we, met onze verschillen, samen kunnen leven.”

Weeklagen in Londen

We ontmoetten Bianca bij een Keti Koti dialoogtafel georganiseerd vanuit de PKN met middelen van CWM (‘Council for World Mission’), waarvan de PKN lid is. De dialoogtafel is verbonden aan een groter onderzoek naar afwezigheid van zwart leiderschap in de PKN, waaraan Bianca ook meedoet. Dit is één van de vele activiteiten waarmee zij bezig is.

Is ze altijd met deze thematiek bezig geweest? “Nee, sinds negen jaar ben ik me er écht bewust van geworden dat het koloniale slavernijverleden ook mijn verleden is.” Dit werd in gang gezet door een uitnodiging voor een conferentie over het slavernijverleden in Londen. “‘Waarom ik?’, dacht ik. Ik ben hier helemaal niet dagelijks mee bezig! Goed, maar ik ging wel. Eenmaal in de kerkdienst overviel het me. Samen met Engelse zwarte vrouwen stond ik daar te zingen, weeklagen en ervoer ik rouw en verdriet. De zwaarte was zó voelbaar. Jonge zwarte vrouwen deelden dat ze ervaren dat ze weinig kansen hebben. Een diep besef kwam over mij: 'Dit is mijn geschiedenis! Ik ben hier deel van!' Op dat moment ben ik activistisch geworden. Voor mij betekent dat dat ik mij actief inzet vanuit drijfveren van verbinding.”

Het toelaten van pijn was hier een essentieel onderdeel van. Pijn die altijd al ergens zat, maar nooit toegelaten was om gevoeld te worden. Na het toelaten van de pijn volgden er meer inzichten. Waar ze eerst dacht nooit met discriminatie te maken te hebben, kwamen er nu momenten boven: herinneringen van buitensluiting of indirecte discriminatie. Tegelijk voelde zij zich gesteund door de veerkracht en het verzet van haar voorouders, op wiens schouders zij staat en zich geroepen weet.

Collectief herstel

Wat betekent herstel in deze context? Bianca noemt iets opvallends: het belang van het collectief. “Ik zou mij hersteld weten, als er ook in groter verband herstel is.” Dit is niet iets wat zomaar te bereiken valt, actief en zichtbaar werken aan herstel voor het collectief. “Het werkt helend,” getuigt ze.

Zelf begon ze haar actie binnen de kerk, waar ze gehoor vond binnen haar gemeenschap. Er werd een symposium over het slavernijverleden gehouden, dat het gesprek over slavernij faciliteerde. Het bracht nieuwe inzichten en leidde tot de stichting ‘Heilzame Verwerking van het Slavernijverleden’. “Dat was voor mij heel belangrijk, mijn manier om actief te kunnen zijn met anderen.” De stichting zet zich actief in - in samenwerking met andere organisties - om kerken (kerkleden) bewust te maken van hun rol in het slavernijverleden. Ze zorgt voor bewustwording, herkenning en erkenning door onder andere een reizende tentoonstelling en door gesprekken met christelijke scholen en universiteiten. Ook in haar bestuurlijke functies bracht ze haar geschiedenis, die nog te weinig een gedeelde geschiedenis is, in. “In het begin wilde ik niet Bianca van het slavernijverleden zijn. Inmiddels denk ik: 'Wat als ik dat ben? Prima!' Laat mij dat maar zijn!”

De kerk

De kerk als gemeenschap speelt een belangrijke rol in Bianca’s verhaal. Samen zoeken naar herstel geeft meerwaarde. Hierin is de rol van de kerk voor haar wel veranderd. Waar geloven vooral via de kerk ging, geeft ze aan dat ze nu haar kracht ontvangt uit de focus op een directe relatie met God. Ze worstelt soms met de kerk als instituut. “In mijn ogen is er nauwelijks sprake van zichtbare gerechtigheid en laat het de opdracht hiertoe en die van vrede en verzoening onvoldoende zien. De kerk heeft op deze gebieden veel te bieden! Heel veel Bijbelverhalen, gezangen, rituelen en bovenal: een maatschappelijke opdracht! Zeker het laatste wordt volgens haar te weinig opgepakt.”

Jozef, recht en vergeving

Één van de Bijbelverhalen die haar specifiek raakt over vrede en verzoening, is het verhaal van Jozef. Met Jozef gebeurt er veel, er wordt hem veel onrecht aangedaan. “En toch, uiteindelijk komt hij in zijn kracht te staan en vergeeft hij zijn broers op een hele mooie manier. Hij geeft hun voedsel en maakt hen letterlijk en figuurlijk weer groot.” Ook illustreert het verhaal het belang van recht in het proces van verzoening. “Verzoening gaat niet zonder gerechtigheid.” Het in ere herstellen van zowel Jozef als zijn broers, is hier een mooi voorbeeld van.

Bianca’s verlangen voor de kerk ligt in het verlengde van dit verhaal. In 2013 nam de Raad van Kerken verantwoording voor het slavernijverleden met een verklaring. Het erkent de rol van de kerk in de context van het slavernijverleden. "Echter", zo stelt Bianca: “Als je verantwoording neemt voor het feit dat je iemand een trap hebt gegeven, heb je nog geen excuses gemaakt en al helemaal geen vergeving gevraagd, hetgeen een eerste stap kan zijn naar herstel.” Ze deelt haar verlangen: dat de kerk de zwarte gemeenschap in ere herstelt. "Daarbij is het belangrijk dat we het aan de zwarte gemeenschap overlaten om het tempo te bepalen. Het is immers een vorm van superioriteit om te bepalen dat iemands pijn nu wel lang genoeg geduurd heeft, of het te betwijfelen. Hierin zijn we uitgenodigd om Jezus te volgen, die ook de moed had om niemands pijn in twijfel te trekken."

Hoop voor Nederland

Wat moet er gebeuren? Voor Nederland hoopt ze op een brede beweging, die verantwoordelijkheid neemt en moeilijke thema’s wil blijven bespreken. Ze noemt hierin het belang van het op tafel leggen van de rol van kerken en zending in de Nederlandse koloniale slavernijgeschiedenis, het kritisch durven kijken naar onze theologie waarin de sporen van het superioriteitsdenken doorwerken, maar bovenal de vaardigheid om nederig te kunnen luisteren. “Ja, ik hoop écht dat we de zwaarte niet uit de weg gaan, maar de moed hebben om hier doorheen te gaan.”

Een gebed voor Nederland

God, van Licht en Vrede,

trouwe God, trouwe Vader,

U kent de geschiedenis van deze wereld,

U bent de God van recht, vrede en gerechtigheid, van liefde, van waarheid

U weet wat mensen elkaar hebben aangedaan,

en wat mensen elkaar vandaag de dag nog aandoen.

We bidden om waarheid, Uw waarheid.

We bidden om Uw weg.

Want, zoals de Bijbel zegt, U bent de Weg, U bent de Waarheid, en U bent ook het Leven. Dus met Uw Weg en Uw Waarheid komen wij weer tot leven.

Geef ons de moed om wat onzichtbaar is, zichtbaar te maken,

geef ons de moed om verantwoordelijkheid te nemen

en recht te doen waar dat nodig is.

Geef genezing Heer waar wonden zijn,

en verzacht harten die verhard zijn.

Verbind ons en breng ons bij elkaar.

Leer ons de weg van échte verzoening.

Laat ons in Vrede groeien door Uw naam,

Uw Zoons naam Jezus Christus.

Amen

Meer leren van Bianca? Bekijk de uitzending van de Verwondering, waarin Bianca werd geïnterviewd. Of luister de podcast De Verdieping – Een podcast over het slavernijverleden, verbinding en toekomst.