Polarisatie, radicalisering en de weg van discipelschap

Onze samenleving kenmerkt zich steeds meer door verharding, polarisatie, radicalisering en extremisme. Aangejaagd door het verdienmodel van social media-algoritmes lijkt onze geseculariseerde samenleving op drift geraakt. Samen met economische uitdagingen en internationale dreiging ervaren velen in de samenleving een gevoel van crisis. Problemen worden daarbij steeds vaker geëxternaliseerd: de samenleving gaat tenonder, niet door onszelf, maar door ‘de ander’. Sartres uitspraak “l’enfer c’est les autres” (de hel, dat zijn de anderen) lijkt haast het motto van deze tijd, als we zien hoe mensen elkaar op sociale media tegemoet treden. Polarisatie viert hoogtij. De nuance verdwijnt en we beoordelen en veroordelen elkaar langs scherpe lijnen en in steeds hardere bewoordingen. Radicalisme neemt hand over hand toe. 

Ernstig probleem 

En dat is inderdaad een ernstig probleem dat aandacht vraagt. In dat kader schreef de Raad van Kerken de handreiking De weg van discipelschap. Zoals de handreiking terecht signaleert, gaan deze gedachten de kerk niet voorbij. Ook onder sommige christenen klinkt steeds vaker de roep om een harde, duidelijke lijn. Daarbij wordt scherp taalgebruik niet geschuwd en horen we pleidooien richting niet-christelijke, ideologische bondgenootschappen met zogenaamde ‘cultuurchristenen’, mensen die zich beroepen op ‘joods-christelijke waarden’, maar Christus niet navolgen, om een (soms uiterst) rechts-conservatieve agenda te bevorderen. 

Voedingsbodem voor ontmenselijking

Zoals de handreiking laat zien, is het belangrijk rechts-radicale tendensen niet te bagatelliseren of weg te relativeren alsof het slechts om ‘andere meningen’ zou gaan. Waar mensen structureel worden gereduceerd tot bedreiging of vijand, waar angst, diepgewortelde onvrede en vijanddenken leidend worden, ontstaat een voedingsbodem voor ontmenselijking. Dat is niet alleen maatschappelijk ontwrichtend, maar staat ook haaks op het christelijke mensbeeld. 

Culturele crisis

Tegelijk raakt deze ontwikkeling aan een bredere culturele crisis. In een samenleving die steeds verder seculariseert, verliezen christelijke deugden als nederigheid, naastenliefde, zelfverloochening en opofferingsgezindheid steeds meer hun vanzelfsprekendheid. In plaats daarvan worden onderbuikgevoelens, morele verontwaardiging en digitale groepsvorming voortdurend versterkt door sociale media. Dat raakt niet alleen één politieke stroming, maar het maatschappelijke klimaat als geheel. 

Handreiking Raad van Kerken 

De handreiking van de Raad van Kerken wil iets tegenover het rechts-radicale geluid zetten: niet vanuit een ivoren toren deze tendensen veroordelen, maar discipelschap voorleven, het gesprek aangaan en luisteren naar de angsten en zorgen van mensen die ontvankelijk worden voor een rechts-radicaal of extreemrechts geluid. Daarbij miste ik overigens wel een scherpe definitie van die begrippen. 

Reële maatschappelijke zorgen

Toch is deze benadering vanuit de handreiking waardevol. Veel te lang hebben kerkleiders, beleidsmakers, theologen en politieke duiders rechts-radicale geluiden vooral op politiek correcte wijze veroordeeld, terwijl men daarmee vaak ook voorbijging aan reële maatschappelijke zorgen. Zorgen over de toenemende invloed van de radicale islam bijvoorbeeld, een dreiging die ook door de NCTV regelmatig benoemd wordt. Of zorgen over migratiebeleid dat op papier barmhartig klinkt, maar in de praktijk noch migranten, noch de samenleving werkelijk dient wanneer enerzijds vluchtelingen door een capaciteitsgebrek niet krijgen wat zij nodig hebben en anderzijds maatschappelijke spanningen niet serieus besproken mogen worden. 

Onduidelijkheid 

Juist daarom is het jammer dat de handreiking tegelijkertijd ook iets wezenlijks laat liggen. Door de focus vrijwel uitsluitend op radicaal-rechts te leggen, zonder helder te definiëren wat daar precies onder verstaan wordt en hoe dit zich verhoudt tot regulier conservatief denken enerzijds en rechts-extremisme anderzijds, blijft onduidelijkheid bestaan over wat er nu precies aan de hand is. Wie zich verdiept in radicalisering en extremisme in Nederland ontdekt dat de dreiging vanuit rechts-extremistische hoek inderdaad toeneemt en ook steeds meer jonge mensen in zijn greep krijgt. Een zeer zorgelijke ontwikkeling, zoals de handreiking terecht laat zien. 

Andere vormen radicalisering

Maar naast het benoemen van dit concrete probleem is het ook goed om breder te kijken naar de cultuur waarin zulke tendensen kunnen groeien. Ook andere vormen van radicalisering nemen toe. Antisemitisme manifesteert zich niet alleen aan de uiterste rechterzijde, maar steeds vaker ook aan de uiterste linkerzijde en duidelijk ook binnen islamitisch extremisme. Daarnaast verdient maatschappelijke ontwrichting door extremistische actievormen serieuze reflectie. Hoe kijken we bijvoorbeeld naar groepen die universiteitsgebouwen bezetten of vernielen? Of naar protestvormen waarbij bewust maatschappelijke ontregeling wordt opgezocht en spanningen verder worden aangewakkerd? Durven we ons als christenen daartegen uit te spreken? Of doen we daaraan juist mee? 

Ongemakkelijke vraag 

Tegelijk moeten we onszelf ook een ongemakkelijke vraag durven stellen: bestrijden wij werkelijk alle vormen van radicalisering of vooral de vormen die ons wezensvreemd zijn? Want ook waar wij menen voor het goede te strijden, kunnen hardheid, morele zelfrechtvaardiging en minachting voor de ander ongemerkt wortelschieten. Juist daarom vraagt het evangelie niet alleen om maatschappelijke analyse, maar ook om persoonlijke bekering. 

Ieder mens 

Juist daar raakt deze discussie aan een fundamenteler christelijk inzicht: dat het kwaad niet alleen buiten ons ligt, maar ook in onszelf aanwezig is. Dat polarisatie en radicalisering in onze samenleving overal op de loer liggen. De Bijbel leert ons dat ieder mens naar Gods beeld geschapen is, maar tegelijk ook dat ieder mens gebroken is en geneigd tot het kwaad.Als we radicalisme veroordelen, veroordelen we dan ook het radicalisme in onszelf? 

Verlossen 

Misschien is radicalisme uiteindelijk wel terug te brengen tot precies dat ene mechanisme: ‘l’enfer c’est les autres’ - de hel, dat zijn de anderen. De rechtsen, de linksen, de migranten, de elite, de politici, de beleidsmakers, vul zelf maar in wie voor ons ‘de ander’ geworden is. 

Christus kwam juist om ons daarvan te verlossen. Hij ging ons voor in een weg van nederigheid, verootmoediging en lijden aan het kwaad van deze wereld. Door Zijn lijden en sterven biedt Hij verlossing, niet alleen van het kwaad buiten ons, maar ook van het kwaad in onszelf. Niet alleen van de hel in de ander, maar allereerst van de hel in ons eigen hart. 

Weerstand bieden 

Vandaaruit mogen wij leven in navolging van Christus. Niet vanuit onze eigen wijsheid en kracht, maar juist wel geleid door Zijn Geest. Alleen zo kunnen wij werkelijk weerstand bieden aan het kwaad, niet alleen het kwaad in anderen, maar ook het kwaad in onszelf. Als we radicalisme in welke vorm dan ook willen bestrijden, begint dat bij sterven aan ons eigen ego en onze eigen morele zelfrechtvaardiging. Bij het signaleren van de wortel van het probleem: de menselijke neiging om onszelf centraal te stellen en de ander tot vijand te maken, zowel in de samenleving als in ons eigen hart. Pas dan kunnen we radicalisme en al zijn verschijningsvormen aankaarten en door Zijn Geest overwinnen. 

Gezindheid van Christus 

Zoals Paulus schrijft in Filippenzen: “Heb niet alleen uw eigen belangen voor ogen, maar ook die van de ander. Laat onder u de gezindheid heersen die Christus Jezus had.” Vanuit die gezindheid mogen wij mensen aanspreken, of zij nu links-radicaal, rechts-radicaal of anderszins vervreemd geraakt zijn, op een leven in navolging van de Vredevorst.