Tussen tribes en traditie: de zoektocht naar evangelicale eenheid

De bijdragen van deze dag waren rijk aan waardevolle inzichten, met inbreng van onder anderen Hans Burger, Bernhard Reitsma en Metta van Hell. In dit artikel kan niet alles worden besproken; alle bijdragen worden later gepubliceerd. Ik deel hier de observaties die naar mijn overtuiging van belang zijn voor onze missie als Nederlandse Evangelische Alliantie: christenen, kerken en organisaties verbinden, versterken en vertegenwoordigen vanuit een gezamenlijke evangelicale identiteit.

Typologie van evangelischen

Een opvallende bijdrage kwam van Hans Riphagen (Baptisten Seminarium) en Miranda Klaver (Vrije Universiteit). Op basis van data uit het onderzoek Evangelische Protestanten in 2020 ontwikkelden zij een typologie van evangelischen, gebaseerd op de media en influencers die respondenten noemden als bron van geloofsvoeding. Hierdoor werd zichtbaar hoe divers de evangelische beweging is. Zij onderscheiden onder meer:

• Traditioneel evangelisch - sterke nadruk op de wetenschappelijkheid van de Bijbel, cultuurkritisch.
• Hedendaags evangelisch - meer nadruk op ervaring dan op bekering, minder fel cultuurkritisch.
• Apostolisch-charismatisch evangelisch - nadruk op het werk van de Geest en leven in overwinning.
• Verwachtings-charismatisch evangelisch - nadruk op het Koninkrijk dat al begonnen is maar nog niet voltooid.
• Gereformeerd evangelisch - sterke nadruk op rechte leer, theologie en apologetiek, cultuurkritisch en een (her)oriëntatie op calvinistische orthodoxie.
• Open liturgisch/oecumenisch evangelisch - herwaardering van monastiek leven, liturgie en sacrament
• Open radicaal/post-evangelisch - deconstructie van orthodoxie, mystiek, kritische houding tegenover instituties.

Tribalisering van de beweging

Riphagen en Klaver signaleren dat de evangelische beweging steeds verder tribaliseert in deze mediafamilies. De beweging fragmenteert daardoor steeds verder. Jack Barentsen (Evangelische Theologische Faculteit Leuven) verdiepte dit vanuit sociologische identiteitstheorie: identiteit vormt zich altijd in relatie tot ‘de ander’. Waar de evangelische beweging vroeger een duidelijke externe tegenhanger had, namelijk vrijzinnigheid, verschuift de aandacht nu naar interne verschillen. In een geseculariseerde context zonder duidelijke externe tegenpool neemt de interne fragmentatie toe.

Sociologische duiding van een beweging

Wat mij naast deze nieuwe versplintering opviel, is de invloed van de fragmentatie die na de Tweede Wereldoorlog ontstond. De opwekkingsbewegingen van na de oorlog introduceerden nieuwe vormen van kerkzijn en gebruik van nieuwe media. Hoewel deze vernieuwingen soms spanning opriepen, waren ze vooral een poging om het evangelie toegankelijk te maken in de cultuur van dat moment.

De evangelische beweging, die haar eenheid traditioneel vond in theologische kernpunten (Schriftgezag, focus op het kruis, persoonlijke bekering en missionaire bevlogenheid), wordt sindsdien steeds vaker sociologisch geduid. Veel mensen denken bij ‘evangelisch’ direct aan bepaalde vormen: theatervormige diensten, bands, moderne liedcultuur. Daardoor ervaren mensen die zich wel herkennen in de theologische kern, maar niet in deze vormen, soms afstand tot het label evangelisch.

Gen Z en evangelisch

Dit kwam ook terug in de bijdrage van Jan Martijn Abrahamse (CHE) en Mette van Hell (IZB) over Gen Z. Jongeren duiden het label evangelisch vooral sociologisch: podiumkerken, handen omhoog, gezellige community. De waardering voor deze stijl blijft, maar het label zelf lijkt te verdwijnen. Dat is begrijpelijk wanneer een label vooral gekoppeld wordt aan tijdgebonden vormen.

Tegelijkertijd verlangen jongeren naar meer diepgang en blijken zij vaak orthodoxer dan eerdere generaties. In gesprekken met jongeren hoor ik regelmatig, wanneer we uitleggen wat de Evangelical Alliance is en wat onze kern vormt: “Wat gaaf! Daar geloof ik ook in.”

Wat ons verdeelt

Zowel de tribalisering en versnippering van de evangelische beweging als het vervagen van de inhoudelijke duiding van evangelisch zijn zorgelijke ontwikkelingen, wat mij betreft. Tijdens de expertmeeting werd deze zorg ook gedeeld. Binnen de Kerk in Nederland staat de eenheid van de kerk verder onder druk door thema’s als christelijk nationalisme, deconstructie van orthodoxie, politisering van het geloof en het welvaartsevangelie. Om nog maar te zwijgen over de vele ethische thema’s die ons dreigen te verdelen.

We kunnen deze thema’s alleen goed bespreken wanneer we open naar elkaar luisteren, vragen stellen, samen benoemen wat goed is, zorgvuldig afwegen wat fout is, en in twijfelgevallen mild en welwillend interpreteren. Dit alles met hoffelijkheid, nederigheid en genade. Dit kan echter alleen vanuit een gezamenlijke inhoudelijke basis van waaruit je reflecteert. Daarbij erkennen we dat er ingrijpende meningsverschillen kunnen bestaan zonder dat we elkaar afschrijven: we blijven verbonden in onze belijdenis van Jezus Christus als redder en Heer. Er blijft een kern, die ons verbindt. Tegelijk erkennen we dat over zaken die niet essentieel zijn voor ons behoud in Christus, meningsverschillen kunnen blijven bestaan - tot Jezus terugkomt.

Wat ons verbindt

Samen met Benno van den Toren verkende ik de vraag: Wat is de kern waarop de evangelische beweging zich verbindt? We zochten naar de zwaartepunten van evangelicale identiteit: de inhoudelijke kern die de diversiteit binnen de beweging draagt. We bouwden voort op klassieke kenmerken, maar zagen ook nieuwe accenten ontstaan.

Samenbindende zwaartepunten van evangelicale identiteit

• Integraal christocentrisme De beweging is vanouds diepgeworteld in christocentrische spiritualiteit. De klassieke nadruk op het kruis en het verzoenend offer van Christus blijft, maar wordt verdiept door aandacht voor Christus’ overwinning op het kwaad, de bedekking van schaamte, de vernietiging van de dood en de ultieme liefdesverklaring van God. Ook Christus’ volledige leven en werk heeft meer aandacht gekregen. Dit integrale christocentrisme vormt een uitgangspunt voor discipelschap, gerechtigheid en gemeenschap.
• Tegenwoordigheid van de Geest Waar de Geest in klassieke beschrijvingen van de evangelicale identiteit soms een kleinere rol had, is de ervaring van de Heilige Geest vandaag sterker  aanwezig in de evangelische beweging. Het geloof dat God nu handelt en zichtbaar werkt, is kenmerkend, mede door de invloed van de wereldwijde pinksterbeweging.
• Discipelschap in gemeenschap De nadruk op persoonlijke bekering en heiliging verschuift naar de levenslange vorming in gemeenschap. Waar discipelschap vaak werd gedacht vanuit het proces believe – belong – behave, zien we in de praktijk eerder het proces belong – believe – behave. Discipelschap is  een gezamenlijke weg waarop de Geest ons vormt tot een volk dat Christus weerspiegelt.
• Integrale missionaire bewogenheid Missionaire bewogenheid is vanaf het begin kenmerkend geweest voor de beweging. De theologie van de missio Dei heeft dit verdiept: onze missionaire activiteit staat in de grotere beweging van God naar de wereld. Het is Zijn missie. De bijdrage van evangelicalen uit het Zuidelijk halfrond helpt om woordverkondiging en sociale inzet als één geheel te zien en niet als aparte pijlers.
• Gunnende Bijbelse orthodoxie Evangelicale christenen zijn traditioneel gezien christenen met een groot respect voor het gezag van de Bijbel. Evangelicalen noemen zich vaak ‘Bijbelgetrouw’. Dat lijkt ons een terechte aanduiding. Tegelijk is deze term gekleurd door de context van afweer tegen vrijzinnigheid. Daardoor kan de Bijbel soms op een stellige manier worden ingezet, wat ertoe kan leiden dat leiders of christenen hun eigen Bijbelse inzichten stellen boven die van anderen en zich niet laten corrigeren. Van oudsher zijn evangelicalen juist niet rigide over details van belijdenissen. Eenheid rond centrale geloofsovertuigingen is voor hen belangrijker dan discussies over allerlei onderwerpen tot in détail. Het gaat hier om een duidelijke Bijbelse orthodoxie, die in dialoog blijft en open staat voor correctie door de Bijbel, Geest en de gemeenschap van Christus. Dit is de reden geweest dat in 1846 de Evangelical Alliance zich kon vormen over kerkmuren heen met verschillen in visie over bijvoorbeeld doop en ambt. Door dit zwaartepunt van een gunnende Bijbels orthodoxie zien we dat de evangelische beweging sterk is in het goede nieuws contextualiseren in veranderende tijden.

Deze zwaartepunten als basis van de evangelische alliantie zorgt ervoor dat we een ‘brave space’ kunnen creëren. Een moedige omgeving waarin we vasthoudend aan de kern, de kwetsbaarheden van die zwaartepunten bespreekbaar kunnen maken en elkaar aanmoedigen om het evangelie te delen. Want deze zwaartepunten kennen ook kwetsbaarheden, denk aan wetticisme, hyperfocus op ervaring of ‘Jezus in je broekzak’. Daarom is reflectie op die gezamenlijke identiteit van groot belang.

Waarom een evangelische alliantie?

Tot slot mijn gedachten over het waarom van een ‘evangelische’ alliantie. Ik pleit ervoor het woord evangelisch niet los te laten, maar inhoudelijk te laden met de boven genoemde zwaartepunten. Al blijf ik worstelen met de term evangelisch en gebruik ik bewust afwisselend ook evangelicaal. Waarom zouden we deze term evangelisch/ evangelicaal moeten vasthouden?

1. Het label evangelisch is ontstaan vanuit het verlangen om eenheid te zoeken rondom de kern van het evangelie. Dit is niet alleen noodzakelijk in een versplinterde kerkelijke kaart, maar het verbindt ons ook met een rijke geschiedenis.
2. Het label verbindt ons met de wereldwijde beweging. Het houdt ons in een internationale gemeenschap van leren, correctie en inspiratie. Daarbij, ben ik van mening dat we ons moeten aansluiten bij evangelicals wereldwijd die zich op die evangelicale kern willen verenigen en zich verzetten tegen de politieke invulling van het woord evangelical door Amerikaanse evangelicals.
3. Als wij het label niet duiden, doen anderen dat. Zonder inhoudelijke invulling wordt het label gereduceerd tot stijl of sociologie, of gebruikt om excessen te benoemen, wat tribalisering juist versterkt en onze eenheid verzwakt.

Meer dan ooit zie ik de behoefte aan een alliantie die vanuit een stevige inhoudelijke kern christenen, kerken en organisaties verbindt, deze zwaartepunten versterkt en een unieke stem vertegenwoordigt in het publieke domein. De diversiteit onder onze deelnemers laat zien dat dit mogelijk is: van hervormd-gereformeerde bond tot pinksterkerken, vrije evangeliegemeenten en Nederlands- en Christelijk-gereformeerde kerken.

Verbonden niet uit eigenbelang, maar vanuit het verlangen om christenen en kerken te verenigen als getuigenis van wie Jezus Christus is. Hij is tenslotte de enige die deze bonte verzameling volgelingen samen kan brengen met het oog op Zijn missie van vrede, hoop en herstel.